nr. 11, 2025: Kremls raude hender
Kvifor drog bulgararar med høgreekstreme koplingar til Paris for å utøva hærverk mot eit holocaustminnesmerke?
Aller fyrst, ei helsing frå skribenten:
Oppdateringar er eit nyhetsbrev frå Øyvind Strømmen, med fokus på ekstremisme, konspirasjonsteoriar og andre utfordringar mot det liberale demokratiet. Nyhetsbrevet er eit overskotsprosjekt, og kjem difor ut sporadisk.
Eg er veldig glad for alle som har vald å abonnera på nyhetsbrevet. Det å abonnera er gratis, og alle abonnentar får også tilgang på nye nyhetsbrev. Samstundes set eg ekstra pris på at ein del av dykk har vald å teikna eit betalt abonnement. Det gjer inga stor ekstrainntekt, men gjer det mogleg for meg å prioritera litt tid research og til skriving av artiklar.
Om du har nytte av nyhetsbrevet og ikkje er betalande abonnent, håper eg difor du vurderer eit betalt abonnement. Du får då også tilgang til heile arkivet, og det er jo ein del artiklar etterkvart. Du får også tilgang til chat, der du kan koma med spørsmål og framlegg. Og du gjev meg høve til å jobba endå meir med nyhetsbrevet (og iallfall eit bidrag til bokbudsjettet mitt).
I august gav eg elles ut boka Hat – fortellinger om ytre høyre, som du kan lesa meir om på forlaget sine nettsider. Ho er også ute som lydbok. Det er dessutan mogleg å kjøpa signerte utgåver av boka direkte frå meg. Ved interesse, send ein e-post til oyvindstrommen@gmail.com. Du kan også bruka denne e-postadressa om du ynskjer å koma i kontakt med meg.
Og no: ei historie om antisemittisk hærverk, bulgarske høgreekstremistar, russisk hybridkrigføring … og ein observant grisebonde.
Det var framleis mørkt då to menn i mørke klede gjekk fram til minnesmerket Mur des Justes, eit minnesmerke som listar meir enn 3900 namn på menneske som under andre verdskrigen bidro til å redda franske jødar frå nazistane si drapsmaskin.
I skuggane frå ein bygning i nærleiken stod ein tredje mann og filma hærverket. Raude hender vart måla på muren under namneskilta. Så stakk dei tre mennene av, med ein sikkerhetsvakt i helane.
Det var i midten av mai 2024.
Den raude handa er eit symbol som i blant har vorte nytta i protest mot Gaza-krigen. Det er også eit symbol med problematiske konnotasjonar. For nokre fører det tankane attende til al-Farhud, mordariske anti-jødiske opptøyer – ein pogrom – i Bagdad i juni 1941. I forkant hadde raude handsymbol vorte måla på jødiske heimar. For andre fører dei tankane til eit kjent fotografi av ein palestinar som under den andre intifadaen i oktober 2000 synte fram dei blodige hendene sine til ei jublande folkemengde i Ramallah; han hadde delteke i den blodige lynsjinga av to israelarar.
Berre to veker før hærverket på Mur de Justes førte bruken av raude hender som symbol ved ein pro-palestinsk demonstrasjon ved Sciences Po til sterke reaksjonar. Valet at det same symbolet verka difor knappast tilfeldig og den jødiske studentforeninga i Frankrike skildra snart hærverket som «støtte til massakrar på jødar». Den franske presidenten fordømte det som «stinkande antisemittisme». Paris´ ordførar Anne Hidalgo slo fast at ingenting kunne unnskylda vandalismen, som vanæra minnet til både holocaustofre og til menneske som redda jødar trass i at det kunne ha kosta dei sjølv livet.
Og dette er forsåvidt ei historie om antisemittisme, og eit døme blant mange på antisemittiske episodar i Frankrike dei siste åra, til dels knytt til eller unnskylda med den grufulle krigen på Gaza. Men det er også ei anna historie; ei historie om eit forsøk på å pusta på hatets glør.
Det viste seg at det også var malt raude hender ei rekkje andre stader i Paris. Til saman var det hundrevis. Nokon ville sikra at denne aksjonen fekk merksemd.
Det store omfanget gjorde også at fransk politi hadde store mengder materiale frå overvakingskamera å gå gjennom. Dei kunne følgja to av gjerningsmennene tilbake til eit hotell i det 20. arrondissement. Dei kunne sjå korleis dei same to forlot hotellet igjen berre nokre minutt seinare, etter å ha skifta klede.
Då politiet oppsøkte hotellet fekk dei hjelp til å identifisera mennene, som hadde budd på hotellet i fleire dagar. Ein av dei hadde vist eit ID-kort med namnet Mirtsjo Angelov. Hotellrommet var betalt av ein annan bulgarar, kalla Nikolai Ivanov. Den vidare etterforskninga viste at Angelov hadde forlatt Paris morgonen etter vandalismen mot holocaustminnesmerket, på ein buss til Brussel. Saman med han reiste endå to landsmenn: Georgi Filipov og Kiril Milusjev.
Angelov er framleis på frifot, men Filipov, Milusjev og Ivanov vart etterkvart arresterte i Bulgaria. Sistnemnde hadde ikkje delteke under sjølve «aksjonen», men hadde bidrege økonomisk.
I avhør påstod han at han hadde trudd han finansierte ein «fredsaksjon» i regi av Angelov: «Han var veldig emosjonell; han fortalte meg at det var på grunn av folkemordet i Palestina […] at han ynskte å visa motstand», sa Ivanov. Filipov hadde ein tilsvarande bodskap: «Det var for å stogga krigen mellom Israel og Palestina.»
Ein omfattande artikkel av Matthieu Suc i franske Mediapart i januar 2025 røper kvifor det er vanskeleg å tru på. På overvakingsbilete frå hotellet i det 20. arrondissement, kunne ein sjå Angelov gå rundt i gangane, iført shorts. På baksida av leggane hans var to tal lett synlege: «14» og «88».
Desse tala er kjente koder i nynazistiske miljø: H er den åttande bokstaven i alfabetet, og 88 står for HH eller «Heil Hitler». 14 er ein referanse til dei såkalla fjorten orda, eit slagord skapt av den amerikanske høgreekstremisten og terroristen David Lane: «We must secure the existence of our people and a future for white children», eller «Me må sikra vårt folks eksistens og ei framtid for kvite born».
Fransk politi fann meir i sosiale media. Der oppdaga dei at Angelov – som elles profilerer seg som tilhengar av den kvinnefiendtlege influensaren Andrew Tate – også har ei tatovering av ein totenkopf, det nazistiske SS sitt hovudskallesymbol. Ei anna tatovering viser ei «svart sol», eit noko meir obskurt symbol som dei siste åra blant anna har dukka opp i samband med terroråtak utført av høgreekstreme akselerasjonistar.
Og det stoggar ikkje der.
Mediapart har publisert ein artikkelserie i tre delar om det dei kallar Operation Red Hands. Den er verdt å lesa i sin heilskap. Du finn den engelske utgåva her:
Operation Red Hands: How French authorities foiled Russian plot to destabilise the country
Operation ‘Red Hands’ in France: neo-Nazi agents provocateurs in the Kremlin’s pay
Operation ‘Red Hands’: how French analysts unearthed the involvement of Kremlin bots
Den bulgarske nettavisa Boulevard Bulgaria fortel at den tidlegare kickboksaren og fjellklatraren frå Blagoevgrad sørvest i landet har hatt tilknytning til den høgreekstreme gruppa Nasjonal Motstand (Национална съпротива). På videoar i sosiale media dukkar Angelov opp saman med ein annan lokal høgreekstremist, Nikolai Jovev.
Dei syner fram kampteknikkar, og raljerer mot homofile, migrantar og COVID-19-vaksina.
Georgi Filipov la heller ikkje skjul på ideologien sin i sosiale media. På eitt bilete kan ein sjå han gjera ei nazihelsing i ein park, iført ei t-skjorte med bilete av Adolf Hitler og teksten «Han hadde rett». Også han hadde tatoveringar med tydeleg høgreekstrem symbolikk.
Kvifor drog dei tre mennene eigentleg til Paris? Kva var motivet for det antisemittiske hærverket? Før me zoomar inn på mannen som kjøpte flybillettane, Ivanov, kan det vera verdt å fortelja litt meir om Angelov.
Namnet hans har nemleg ikkje berre dukka opp i Frankrike, men også i Moldova, der myndigheitene har knytt han til koordinert sabotasje mot ei rekkje minibankar i hovudstaden Chişinău. Ei gransking utført av den moldovske nettavisa CU SENS i samarbeid med Balkan Investigative Reporting Network og Boulevard Bulgaria set dessutan Angelov i samanheng med ei paramilitær treningsleir i Republika Srpska (ein del av Bosnia-Hercegovina), der Angelov skal ha fungert som instruktør for ei gruppe moldovarar som fekk opplæring i våpenbruk og i handtere droner med sprengladningar.
Angelov og Milusjev har også vorte knytt til hærverk i München, retta mot gravsteinen til den mildt sagt kontroversielle ukrainske nasjonalistleiaren Stepan Bandera (1909 - 1959), som av nokre vert hylla som ein helt som kjempa for ukrainsk sjølvstende frå Sovjetunionen, men som i periodar også samarbeida med nazi-Tyskland.
The plot thickens, som dei seier. Og det er her Ivanov er ein interessant figur. Han er fødd i Donbas i aust-Ukraina under sovjettida, har russisk bakgrunn og har sjølv også vore busett i Russland. I tillegg har han ifølgje Boulevard Bulgaria ei fortid i VMRO, eit bulgarsk ytre høgre-parti som har teke namnet sitt frå ei revolusjonær bulgarsknasjonalistisk gruppe i det gamle ottomanske riket, og kjent for antiislamsk og antisiganistiske haldningar.
Seinare har han vore involvert i ei meir ubetydeleg ultranasjonalistisk gruppe, Gjenfødd Bulgaria – bulgarsk nasjonal einskap (Възродена България – Българско Народно Единение).
Ivanov har også spela ei rolle i ein «bulgarsk folkemilits» i namnet til nasjonalhelten Vasil Levski, i røynda ei gruppe tungt prega av ultranasjonalisme og av eit djupt konspirasjonsteoretisk verdsbilete, med innslag av idéar som kan minna om amerikanske sovereign citizens og tyske reichsbürger. Denne «folkemilitsen» fekk ein del merksemd i 2016, då ei tidlegare frontkvinne i den tyske, antiislamske organisasjonen Pegida, Tatjana Festerling, patruljerte saman med dei på den tyrkisk-bulgarske grensa.
Dei fekk merksemd på ny i 2019, då Bellingcat satte søkjeljos på koplingane deira til både ytre høgre-aktivistar i andre land og på band til Russland.
Og det er nettopp band til Russland franske myndigheiter meiner står sentralt. Mediapart fortel:
Når det gjeld bølgja av hærverk som hadde råka Frankrike og Europa, slo (den franske etterretningstenesta) DGSI fast i ein rapport frå november at dei sentrale organisatorane var Nikolai Ivanov og Mirtsjo Angelov. Kasseraren Ivanov vart rekna for å «ha ein høgare posisjon i hierarkiet» enn Angelov. Begge stod ansvarlege overfor dei verkelege oppdragsgjevarane. Dei fekk instruksar på russisk via den krypterte meldingsappen Telegram, særleg frå ein person som framleis ikkje er identifisert, men som i ein samtale står oppført under pseudonymet «Navigatøren».
DGSI konkluderte med at heile episoden var eit ledd i eit forsøk på destabilisering av Frankrike, at russisk etterretning stod bak og at det heile også heng saman med ein breiare strategi som involverer både desinformasjon og forsøk på å utnytta eksisterande konfliktliner i det franske samfunnet.
I slutten av oktober stod Filipov, Milusjev og Ivanov for retten i Paris. Angelov var også tiltalt, sjølv om han stadig er på frifot. «Me let oss ikkje lura, me veit kor dette kjem frå», sa aktoren i saka, Camille Poch, sjølv om ho lakonisk la til at dei ikkje var «verdas beste russiske spionar».
I retten kom det fram at Ivanov tidlegare har hatt jamnleg kontakt med det som vert omtalt «eit tidlegare høgståande medlem av russisk etterretningsteneste». Som Politico fortel vart det også synt til korleis DGSI såg på det heile som eit døme på korleis enkeltpersonar vert hyra inn og betalt for å «utføra eit oppdrag på oppdrag frå ei etterretningsteneste», samstundes som dei er uvitande om kven som eigentleg står bak:
Rekrutteringa av desse proksiane skjer innanfor eit bestemt hierarki, med ein etterretningsoffiser øvst, ein mellommann – vanlegvis basert i eit satellittland – som igjen har kontakt med russiskspråklege personar som blir hyra inn via sosiale medium og Telegram til betalte oppdrag.
I retten vedgjekk både Filipov og Milusjev å ha vore med på hærverket. Ivanov vedgjekk å ha kjøpt flybillettar og ordna med hotell. Samstundes forsøkte alle å tona ned si eiga rolle. Milusjev – som filma hærverket – hevda meir eller mindre at han hadde vorte lurt med på det heile i fylla.
Filipov fortalte at han hadde blitt med mot betaling, fordi han hadde bruk for pengar til å betala barnebidrag. Mot slutten av rettssaken braut han saman i tårer, då han fortalte retten at sonen hadde sett han omtalt som russisk spion på bulgarsk TV: «Han sa han skamma seg over meg. Eg skammar meg også.»Dei nynazistiske tatoveringane sine forklarte han som eit resultat av ungdomssynder, etter at han – etter ein barndom prega av vald – hadde blitt med i ei bulgarsk nasjonalistgruppe på 1990-talet.
Ivanov nekta på side for å ha prorussiske haldningar, og hevda å vera ein «humanist» og «pasifist» som berre hadde hjulpe venar.
Det hjalp ikkje. Alle tre vart dømde til fengselsstraffer, og utestengt frå Frankrike på livstid. Angelov vart dømd in absentia.
Dette er ikkje den einaste slike historia. Fleire andre episodar kan likna. Seint i september i år vart 11 serbiske statsborgarar arrestert i heimlandet. Dei er mistenkt for å ha stått bak fleire episodar med hærverk mot fleire synagoger i Paris, og også for å ha lagt igjen avkutta grisehovud utanfor moskéar i byen. Dei skal også vera mistenkte for å ha gjennomført tilsvarande i Tyskland.
Den serbiske nyhetsnettstaden Blic fortel dessutan om ein tolvte mistenkt, i media berre identifisert som M.G. Denne M.G – som framleis er på frifot – vert sagt å ha organisert gruppa, etter instruks frå ei utanlandsk etterretningsteneste.
Det var grisehovuda som avslørte serbarane. Dei skal ha pakka dei inn i cellofan med dekorativt band, med helsinga «bon appetit». På fleire av hovuda skal også etternamnet til den franske presidenten Emmanuel Macron ha vore skrive med blå tusj. Nyhenda om dei tilsynelatande anti-muslimske aksjonane spreidde seg raskt, også til ein bonde i Normandie. Han stussa. Nyleg hadde han vorte vitja av to utlendingar – dei snakka ikkje fransk og dårleg engelsk – som hadde kjøpt ti grisehovud, og berre hadde lempa dei inn i bagasjerommet.
Han hadde også lagt merke til at dei køyrde ein serbiskregistrert bil. «Det var så merkeleg at eg tok eit bilete», fortalte han seinare i eit TV-intervju.
Og då han høyrde om grisehovuda i Paris tok han kontakt med politiet. Slik kom politiet på sporet.
Andre hendingar liknar også:
Fire moldovske menn vert anklaga for å ha stått bak ein graffitiaksjon der bilete av kister og teksten «Soldat français en Ukraine» (fransk soldat i Ukraina) vart måla ulike stader i Paris. To av dei vart tatt på fersk gjerning, og forklarte at dei hadde fått betalt 100 euro dagen for å utføra hærverket. Den fjerde – Alexandr Grigorenco, ein tilhengar av det prorussiske ȘOR-partiet – er mistenkt som bakmann.
Ved ei tidlegare hending vart fire faktiske kister drapert med det franske flagget og den same teksten etterlatt i nærleiken av Eiffeltårnet; den bulgarske sjåføren som hadde frakta kistene dit vart raskt arrestert, og vedgjekk etterkvart også si rolle. Han hevda å ha vorte rekruttert av tidlegare nemnde Filipov, og å ha fått betaling frå Nikolai Ivanov. Ein tysk og ein ukrainsk statsborgar deltok også i denne aksjonen, ifølgje Le Monde.
Eit moldovsk par har vedgått å stå bak ein graffitiaksjon der 150 blå davidstjerner vart måla ulike stader i Paris i etterkant av Hamas-åtaket i Israel 7. oktober 2023. Dei vart fulgt av ein fotograf som hadde i oppgåve å ta bilete av graffitien, bilete som raskt vart spreidd gjennom botnettverk i sosiale media.
Ein ung britisk småkriminell og narkolangar – Dylan Earl – vart, etter å ha forsøkt å melda seg som frivillig til å kjempa på russisk side i krigen mot Ukraina, istadenfor nytta til å rekruttera fleire andre til å brenna ned eit ukrainsk-eigd lagerbygg i London. Han skal også ha planlagt kidnappinga av ein russisk forretningsmann i eksil. Seks menn vart dømd i saka, som dommaren Bobbie Cheema-Grubb skildra som ein «planlagt terror- og sabotasjekampanje» for å tena russiske interesser.
Ein kolombiansk statsborgar vart i juni dømd til ei lengre fengselsstraff for brannstifting retta mot tre bussar i Tsjekkia; tsjekkiske myndigheiter mistenker russisk etterretning for å stå bak.
I 2024 vart sju personar dømde i Estland for hærverk mot bilar tilhøyrande ein minister og ein journalist; og for vandalisme (mellom anna i form av ein hakekross) mot to minnesmerke; eit over det blodige slaget ved Sinimäed under andre verdskrigen, eit over den estiske militærkommandanten Alfons Rebane, som deltok på tysk side under andre verdskrigen (inklusive som offiser i Waffen SS), og sidan var involvert i den britiske etterretningstenesta MI6. Estiske påtalemyndigheiter peikte på at ein av dei dømde hadde rekruttert dei andre på førespurnad frå russiske myndigheiter. To ytterlegare personar som er mistenkt for å ha delteke har truleg stukke av til Russland.
I ein rapport frå GLOBSEC og International Centre for Counter-Terrorism frå september 2025 vert det faktisk peikt på heile 110 liknande hendingar – både mindre og meir alvorlege – i ulike europeiske land sidan 2022. Gjerningsmennene er ofte relativt unge menn med ein kriminell bakgrunn. Mange av dei har ein bakgrunn frå land som ein gong var del av Sovjetunionen. I blant er dei rekruttert via plattformer som Telegram. I blant har rekrutteringa istadenfor skjedd gjennom kjennskap og vennskap offline.
For mange av dei synest dessutan økonomi å vera motivet, sjløv om nokre (også) er ideologisk motivert.
Og som Triinu Olev-Aas hjå estiske påtalemyndigheiter påpeikte i ei fråsegn i samband med det siste dømet nemnd i lista over: ikkje alle gjerningsmennene kjende til det faktiske målet med brotsverket.
Russland avfeier sjølvsagt alle desse anklagene som «russofobi». Samstundes blir hendingar som dette – antisemittisk hærverk, grisehovud framfor moskéar, brannstifting – eller berre misnøya dei framprovoserer i betydeleg grad nytta i russisk propaganda. Som Mediapart påpeiker liknar det på ei gamal KGB-metode: aktivnye meropriyatiya, aktive tiltak.
Dei skriv:
Den mest berykta av desse fekk kallenamnet «svastikaepidemien». Mellom 1959 og 1960 orkestrerte KGB ein hemmeleg kampanje med antisemittiske slagord og svastikagrafitti i Forbundsrepublikken Tyskland og andre vestlege land. Dette skjedde side om side med ein faktisk auke i antisemittiske handlingar verda over etter vandaliseringa av synagogen i Köln jula 1959.
Var gjerningsmennene bak hærverket mot Mur des Justes motiverte av antisemittisme? Sjølv nektar dei for det. Koplingane deira til bulgarsk høgreekstremisme kan seiast å fortelja ei anna historie.
Men det er kanskje ikkje den viktigaste.
Kva er dette?
Oppdateringar er eit nyhetsbrev frå Øyvind Strømmen, med fokus på ekstremisme, konspirasjonsteoriar og andre utfordringar mot det liberale demokratiet. Nyhetsbrevet er eit overskotsprosjekt, og vil difor koma ut sporadisk.
Det er gratis å abonnera, og alle abonnentar får tilgang på nye nyhetsbrev. Betalande abonnentar får i tillegg:
Tilgang til heile arkivet
Tilgang til chat, saman med andre betalande abonnentar og Øyvind Strømmen, for spørsmål, diskusjon og forslag.
Kontakt: oyvindstrommen@gmail.com